తెలుగు – భాష, ఛందస్సు, వ్యాకరణం: కొన్ని సంగతులు (7)

సంస్కృత భాషలో ‘శ్లోకము’ అన్న పదం పద్యానికి బదులుగా సర్వ సామాన్యంగా వాడబడుతూ ఉన్నది గాని, నిజానికి శ్లోక మన్నది పద్య పర్యాయవాచి కాదు. ప్రత్యేక లక్షణముగ ఒక పద్యం.  ఇది అనుష్టుప్ జాతికి చెందినది.

పాదమునకు ఎనిమిది అక్షరములుండడం (ఇక్కడ కూడ సంఖ్య ఎనిమిదే.  భేదమల్లా అక్కడది మాత్రల లెక్క, ఇక్కడ అక్షరాల లెక్క),  అయిదవ అక్షరం అన్ని పాదములందును లఘువై ఉండడం, ఆరవ అక్షరం తప్పనిసరిగా గురువై ఉండడం శ్లోకపు లక్షణములు.

శ్లోకమన్న శబ్దమునకు స్తోత్రము అని అర్ధం.  ఈ రకపు పద్యం మొదట్లో స్తుతి పరమగు రచనలలోనే వాడబడుతుండెడిది గాబట్టి దీనికా పేరు వచ్చి ఉంటుందని పెద్దల అభిప్రాయం.

పద్యములలో అక్షరగణ నిబధ్ధములైనవి వృత్తములు. లక్షణం చెప్పడానికి సౌలభ్యం కోసం గణముల పధ్ధతి ప్రవేశపెట్టబడింది. ఒక్కొక్క గణమునకు మూడు అక్షరములు (అక్షరం లఘువు గాని, గురువు గాని కావొచ్చు). అలా చూసినట్లయితే, మూడు అక్షరముల గణములు ఐనిమిది ఏర్పడతాయి (మ, య, స, న, భ, త, జ, ర అనే 8 ప్రధాన గణములు).  ఈ పధ్ధతిలో లక్షణం చెప్పడం సులభం, ఉదా: ఉత్పలమాలా వృత్తము – భ, ర, న, భ, భ, ర, వ.  ఇత్యాదిగ. సంస్కృత పద్యంలోని ఒక పాదంలో ఉండగల అక్షరముల సంఖ్య 26. వృత్త పాదమునకు ఎన్ని అక్షరము లుండునో ఆ వృత్తము అన్నవ ఛందమున పుట్టినదని చెబుతారు. దీనిని బట్టి 26 ఛందస్సుల్లో మొత్తం 13,42,17,726 వృత్తములు ఏర్పడుతాయి.

ఇన్ని కోట్లుగా వృత్తములు ఏర్పడుతున్నా, సంస్కృతములో గూడ మొత్తం ఇరవైఆరు ఛందములలో పదకొండు, పన్నెండు (త్రిష్టుప్, జగతి) ఛందములలోని పద్యములే ఎక్కువగా ప్రచారం పొందాయనీ, ఈ ఉభయ ఛందములలో దాదాపు అన్ని వృత్తములూ ప్రసిధ్ధములయినాయనీ పెద్దలు చెబుతారు.

తెలుగు పద్యములలోకి ప్రవేశించిన ప్రసిధ్ధ సంస్కృత వృత్తములు ఉత్పలమాల, చంపకమాలలు.  వీటి తరువాత మత్తేభము, శార్దూలవిక్రీడితము అను వ్రృత్తములు.  వీటికి సంస్కృతములో ప్రచారం తక్కువ.  అయితే తెలుగులో ఇవి యతి, ప్రాస సహితముగా ప్రయోగింపబడినాయి.

చంపకమాల వృత్తములోని మొదటి రెండు లఘువులను గురువులుగా మార్చి వాడితే ఉత్పలమాల అవుతుంది.  అలాగే మత్తేభ శార్దూల విక్రీడితములు. మత్తేభములోని తొలి రెండు లఘువులను గురువులుగా మార్చిన యెడల శార్దూల విక్రీడితమౌతుంది.  ఈ రెండింటిలో మత్తేభమునకే తెలుగులో ప్రచారము ఎక్కువ.

ప్రకటనలు

2 thoughts on “తెలుగు – భాష, ఛందస్సు, వ్యాకరణం: కొన్ని సంగతులు (7)

స్పందించండి

Fill in your details below or click an icon to log in:

వర్డ్‌ప్రెస్.కామ్ లోగో

You are commenting using your WordPress.com account. నిష్క్రమించు / మార్చు )

ట్విటర్ చిత్రం

You are commenting using your Twitter account. నిష్క్రమించు / మార్చు )

ఫేస్‌బుక్ చిత్రం

You are commenting using your Facebook account. నిష్క్రమించు / మార్చు )

గూగుల్+ చిత్రం

You are commenting using your Google+ account. నిష్క్రమించు / మార్చు )

Connecting to %s