తొలి వెయ్యేళ్ళు : ప్రాకృతం రోజులు (2)

తొలి వెయ్యేళ్ళు : ప్రాకృతం రోజులు (2)

భారతీయులమైన మనకు చాలా భాషలే ఉన్నాయి. ఇందులో ముఖ్యమైన కొన్ని భాషలలో, సంస్కృతం సంస్కృతమే (గీర్వాణము అన్న వేరే మాట కూడాఉంది.
అయితే, ఈ మాట ఇప్పుడు అంతగా ఎక్కువ ప్రచారంలో లేదన్నది వాస్తవం). ఇంకా – హిందీ హిందీనే. కన్నడం కన్నడమే. మళయాలం మళయాలమే.
తమిళానికి అరవం అన్న వేరే మాట ఉందిగాని, ఈ మాట కూడా ఇప్పుడు అంత ఎక్కువ ప్రచారంలో లేదు (తమిళులకు అరవవాళ్ళు అన్న మాట కూడా ఒకప్పుడు
వాడుకలో ఉండినది నిజం. ఇప్పుడంతగా వాడుకలో లేదు). ఇవన్నీ ఇలా ఉండగా, ఒక్క తెలుగు మాత్రమే తెలుగు, ఆంధ్రము రెండూను! ఈ రెండు
మాటలూ ఒకదానికి ఒకటి సమానంగానూ, ఒకదానికన్నా ఒకటి ఏమాత్రమూ తక్కువ కాదన్నట్లుగానూ – జాతి పరంగానూ, మాట్లాడే భాష పరంగానూ,
ఎలా చూసినా సమానార్ధకంగానూ, అప్పుడూ ఇప్పుడూ సమానంగా వాడుకలో ఉన్నాయి! ఇది ఎందుకు ఇలాగ? అని ఆలోచించుకుంటూ పోతే ఇంకాస్త
అయోమయం తప్ప ఒకింత ఆమోదయోగ్యమైన సంగతులను తెలియజేసే సమాచారం ఏదీ ముందుకు ఒక పట్టాన రాదు.

తెలుగును గురించి తెన్ (తెనుగు) – దక్షిణ దిగ్వాచకమనీ, త్రికళింగం పోను పోనూ త్రిలింగం తెలుగు అయిందనీ, త్రిలింగ భూమి కావడం వలన తెలుగు
అయిందనీ, తైలాంగు, తెల్ లేదా తెలీవాహ నదీ తీరప్రాంత వాసులవడం వలన తెలుగువాళ్ళయ్యారనీ… ఇలా వివిధాలయిన వివరణలున్నాయి. ఈ
వివరణలోని సంగతులన్నీ దక్షిణభారతానికి అంటే కృష్ణా గోదావరీ పరీవాహక ప్రాంతాలకూ, కళింగానికి (గోదావరికి  ఉత్తర భూభాగానికి కళింగమన్న పేరు
మొదటినుంచీ వాడుకలో ఉంది) చెందినవి అయి ఉన్నాయి. ఇక ఆంధ్ర ప్రదం ప్రాచీనతను గురించిన మాట ఎప్పుడు ఎక్కడ వచ్చినా సంగతులు (ఋగ్వేద)
బ్రాహ్మణాల కాలం అయిన క్రీ.పూ.1500-1000 ప్రాంతందాకా వెళతాయి. ఋగ్వేదానికి చెందినదైన ఐతరేయ బ్రాహ్మణంలోని శునశ్శేపుని కథలో వచ్చిన
ఆంధ్ర జాతి ప్రస్తావన ఇంధుకు ఉదాహరణగా చెప్పడం ఇప్పటికి బహుళ ప్రసిధ్ధమై అందరికీ తెలిసినది అయిపోయింది.

శునశ్శేపుని ఉదంతంలో చివరన విశ్వామిత్రుడు తన నూరుగురు కుమాళ్ళలోని మొదటి యాభైమందిని శపించే సందర్భంలో ఈ ఆంధ్ర జాతి ప్రస్తావన వస్తుంది. ఈ
శునశ్శేపుని కథ ఐతరేయబ్రాహ్మణంలో ప్రక్షిప్తమైన కథ అని ఒక మాట కూడా పండిత అభిప్రాయమై ఉంది (A.B. Keith – “Rigveda Brahmanas” 1920, ఆచార్య కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి – “చరిత్ర చర్చ” 1989). ఈ అభిప్రాయం ప్రకారం ఇది పురాణాల కాలమైన క్రీ.పూ.3 వ శతాబ్దానికి చెందుతుంది. అంటే ఉత్తరభారతంలో మౌర్యుల పరిపాలనా కాలం అవుతుంది.

యజ్ఞాలలోని వివిధ క్రియలను, అందులో వేద మంత్రాల వినియోగాన్ని గురింది విశద పరిచేవి బ్రాహ్మణాలు. సుయవన పుత్రుడైన అజీగర్తుడు వేద పురోహితుడు.
ఒకానొక సందర్భంలో దురాశపడి 300 గోవులకోసమై కొడుకైన శునశ్శేపుని తనచేతులతోనే నరికి బలి ఇవ్వడానికి అంగీకరిస్తాడు. కానీ, శునశ్శేపుడు
అజీగర్తుని నుండి తప్పించుకుని ప్రాణాలు కాపాడుకునే కోరికతో విశ్వామిత్రుని అండ చేరుతాడు, అతనిని తండ్రిగా చేసుకునే తలంపుతోనే! ఆ పై సంభాషణ ఇలా
సాగుతుంది:

అజీగర్తుడు: (విశ్వామితుని ఉద్దేశించి) ఓ ఋషీ! నా పుత్రుని నాకు ఇవ్వండి!
విశ్వామిత్రుడు: ఇవ్వను. దేవతలు ఇతనిని నాకు ఇచ్చారు.
ఇట్లా చెప్పి విశ్వామిత్రుడు శునశ్శేపునికి పేరు మార్చి దేవరాత వైశ్వామిత్ర అని నూతన నామకరణం చేస్తాడు. ఆ తరువాత అజీగర్తుడు కొడుకును
బతిమాలుకుంటాడు.
అజీ: (శునశ్శేపుని ఉద్దేశించి) పుత్రా, (తల్లిదండ్రులం) మేమిద్దరం నిన్ని పిలుస్తున్నాం. నీవు అంగిరస అజీగర్త పుత్రుడవు. ఓ ఋషీ! నీవు నీ తండ్రి
తాతల గృహాన్ని విడువవద్దు. మా వద్దకు రమ్ము.
శునశ్శేపుడు: నేను శూద్రుడుకూడా ముట్టని ఆ వస్తువును (కత్తిని) నీ చేతిలో ఉండగా చూశాను. ఓ అంగిరసా! నీవు 300 ఆవులను నా కంటె
ఎక్కువనుకున్నావు.
అజీగర్తుడు: పుత్రా! చేసినదానికి నేను పశ్చాతాప పడుతున్నాను. ఆ పాపాన్ని నివారించుకుని నీకు 100 ఆవులను ఇస్తున్నాను.
శునశ్శేపుడు: ఒకసారి పాపం చేగలిగినవాడు మరొకసారి పాపం చేస్తాడు. నీవు శూద్రత్వం నుండి ముక్తిని పొందలేదు. నీవు చేసిన పాపం ఏ విధంగానూ
నివారింపబడదు.
(ఈ సంభాషణ పాఠాన్ని రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ “ఋగ్వేద ఆర్యులు” నుండి తీసుకున్నాను).

ఈ సంభాషణలో అజీగర్తుడు శునశ్శేపుని ‘ఓ ఋషీ!’ అని సంబోధించడాన్ని బట్టి శునశ్శేపుడు అప్పటికే పెద్దవాడని, ఋషిత్వాన్ని పొందినవాడని అర్ధమవుతుంది. (ఐతరేయ బ్రాహ్మణంలోని కొన్ని ఋక్కులు కాడా వసిష్ఠుడు, విశ్వామిత్రుడు, జమదగ్ని, అయాస్యుడు, అజీగర్తుడు, శునశ్శేపుడు – వీరంతా సమకాలీకులని చెబుతాయని పెద్దల వ్రాతలవలన అర్ధమవుతుంది). శునశ్శేపుడిని రక్షించే క్రమంలో విశ్వామిత్రుడు అతనిని తన పుత్రునిగా చేసుకుంటాడు. విశ్వామిత్రునికి అప్పటికే నూర్గురు పుత్రులు. అందులో యాభై మంది మధుఛ్ఛందుని కంటే పెద్దవారు. ఈ యాభై మందీ శునశ్శేపుని దత్తతను, దాని ఫలితంగా శునశ్శేపునికి కలిగే పెద్దరికాన్ని ఒప్పుకోవడానికి అంగీకరించరు. ఇది విశ్వామిత్రునికి ఆగ్రహాన్ని తెప్పిస్తుంది. ఫలితంగా వచ్చిన మాటలలో ఈ యాభై మందీ, వారి సంతానం ఆర్య భూములకావల ‘ఆంధ్ర, పుండ్ర, శబర, పులింద, మూతిబ ఇత్యాది జాతులలో కలిసిపోండ’ని శపిస్తాడు. వారే ఈ జాతుల ప్రజలనీ, ఆర్య జాతి సమ్మేళణం ఈ జాతుల ప్రజలతో జరిగిందనీ ఈ కథ తాత్పర్యం. ఈ ఫలితాన్ని సాధించడానికే ఈ ఉదంతాన్ని ఐతరేయ బ్రాహ్మణంలో ప్రక్షిప్తీకరించడం జరిగిందనీ కూడా అనుకోవాల్సి ఉంటుంది. పురాణాల కాలమైన క్రీ.పూ.3 వ శతాబ్దిలో ఇది జరిగింది అనాలి.

విశ్వామిత్రుని శాప పాఠం పై కూడా భిన్నమైన వివరణలు ఉన్నాయి. “You shall have the lowest castes for your descendants.  Therefore are many of the most degraded classes of men, the rabble for the most part, such as the Andhras, Pundras, Sabaras, Pulindas and Mutibas, descendants of Viswamitra.” అని  Martin Haag….

“Your offspring shall inherit the ends (of the earth).  These are the people the Andhras, Pundras, Sabaras, Pulindas and Mutibas who live in large numbers beyond the borders.  Most of the Dasyus are the descendants of Viswamitra.” అని A.B. Keith ….ఇలా! (“ఆంధ్ర వాఙ్మయారంభ దశ – ప్రథమ సంపుటము – పాఙ్నన్నయ యుగము” దివాకర్ల వెంకటావధాని – 1960).

పురాణాలు (ముఖ్యంగా వాయు, మత్స్య మరియు మార్కండేయ పురాణాలు) ఉత్తర కొంకణాన్ని అపరాంతం అన్నాయి. వింధ్య, సత్పూరా పర్వత శ్రేణులు,
వాటిల్లో పుట్టి ప్రవహించి అరేబియాసముద్రంలో కలిసే నర్మద, తాపీ నదుల తీర ప్రదేశాలలో పుండ్రులు, పుళిందులు, శబరులు జీవనం సాగిస్తుండేవారనీ చెప్పాయి (“Early History of the Dekkan” – R.G. Bhandarkar – 1895). ఈ జాతుల ప్రజలతో కలిపి చెప్పబడిన ఆంధ్రులుకూడా ఆ ప్రాంతం వారే అయి ఉంటారనుకోవడం అసంగతం కాదు. ఇక్కడి ఈ ఆంధ్రులకూ, ఇక్కడి నుండి చూస్తే చాలా దిగువన కృష్ణా గోదావరీ ప్రాంత వాసులై ఉండిన తెలుగు వాళ్ళకు ఏవిధంగా సంబంధం కుదిరింది? వీరిరువురూ ఒకే జాతివారు ఎలాగయ్యారు? వీరిరువురి భాషా ఒకే భాష ఎలాగయ్యింది? ఇవి సందేహాలు, అర్ధంలేనివి కావు.

తొలి వెయ్యేళ్ళు : ప్రాకృతం రోజులు (1)

తొలి వెయ్యేళ్ళు : ప్రాకృతం రోజులు (1)

ఆంధ్రుల లేదా తెలుగువాళ్ళ సాంఘిక చరిత్ర గురించిన ఈ notes లో తొలి వెయ్యేళ్ళు అంటే క్రీస్తు శకాబ్దం మొదలుకొని ఆపై వెయ్యేళ్ళదాకా అని అనుకున్నది.
అయితే, ఇది నిజానికి ఇంకో రెండువందల పాతికేళ్ళు ముందుకు వెళ్ళి అదనంగా మరో రెండువందలపాతికేళ్ళు కలిసి మొత్తం పన్నెందువందల పాతిక
సంవత్సరాలవుతుంది. దీనికి కారణం, శాతవాహనుల పరిపాలనతో తెలుగువాళ్ళ సాంఘిక చరిత్ర మొదలవుతుంది/మొదలుపెట్టుకోవాలనుకుంటే,
శాతవాహనుల పాలన క్రీ.పూ.225 లో మొదలై క్రీ.శ.225 తో అంతమయిందని చరిత్రకారులంటారు గాబట్టి. శాతవాహనుల పరిపాలనలో తెలుగువాళ్ళ
సాంఘిక చరిత్రకు కూడా క్రీ.పూ.225 నుంచి ఆధారలు దొరకాలి.

శాతవాహనులు ఆంధ్రులని ప్రతీతి. ఆంధ్ర భృత్యులని మాటకూడా ఉంది. దీనిమీద లేచినవివాదం ఇంకా ఎటూ తెలకుండానూ ఉంది. ఆంధ్రులైన భృత్యులా?
ఆంధ్రులకు భృత్యులా? ఆంధ్రులు వేరే రాజవంశం వారై, వారికి శాతవాహనులు సామంతరాజులా? అని మీమాంస. అదెలా ఉన్నా, నాలుగున్నర శతాబ్దాల
వీరి పరిపాలన మాత్రం శాంతి సౌభాగ్యాలతో విలసిల్లిందని చెప్పుకోవాలి. నాలుగున్నర శతాబ్దాలు ఒకే రాజవంశం ఒక భూభాగాన్ని నిరాటంకంగా పరిపాలించడం
అంత సులభంగా జరిగే పని కాదు. అయినా శాతవాహనుల విషయంలో అది సాధ్యమైంది. తరానికి 25 సంవత్సరాల చొప్పున (చరిత్ర పరిశోధనలో తరానికి 25
సం.గా వేసుకుని లెక్కిస్తారని చదివాను) నాలుగున్నర శతాబ్దాలకు 18 తరాలవుతుంది. అంటే తరం నుంచి తరానికి సాగే జ్ఞాపకాల ప్రవాహంలో
పరిస్థితులలోనూ పరిపాలకులకు చెందిన విషయాలలోనూ ఏవిధమైన మార్పూ లేకుండా 18 తరాలు గడవడం, జ్ఞాపకాల, అనుభవాల ప్రవాహం నిరాటంకంగా
కొనసాగడం అన్నది చరిత్రలో ఒక అరుదైన సందర్భం, ఒక luxury గానే చెప్పుకోవాలి. ఆ సందర్భాన్ని, ఆ luxury ని  శాతవాహనుల పరిపాలనలో
అప్పటి ప్రజలు అనుభవించారు.

ఈ సుఖాన్ని అనుభవించిన వాళ్ళలో తెలుగు మాతృభాషగా ఉండిన తెలుగువాళ్ళూ ఉన్నారు. ఇక్కడ ఒక సందేహం కలుగుతుంది. అప్పుడు, అంటే
శాతవాహనుల పరిపాలనా కాలం నాటికి, ఆంధ్రులు తెలుగువాళ్ళూ ఒక్కటి కాదా? అని. కాదనే నేను అనుకుంటాను. అయితే గనక, ఆంధ్రులైన
శాతవాహనులు తమ మాతృభాష అయిన తెలుగును వదిలి ప్రాకృతాన్ని ఎందుకు ఆశ్రయిస్తారు? శాతవాహనుల కాలంలో ప్రాకృతం రాజబాష, ప్రజల భాష
కూడాను! ప్రాకృతంలోనే కదా గాథాసప్తశతిలోని గాథలన్ని ఉన్నాయి! అయితే, అప్పటికి తెలుగింకా పూర్తిగా పరిణతిచెందిన భాషగా కాకుండానన్నా
ఉండిఉండాలి. అలా అనుకోవడానికీ వీలు లేదు.  కారణం, గాథాసప్తశతిలో అక్కడక్కడా కనుపించే అత్తా (అత్త), అద్దాఏ (అద్దం) లాంటి కొన్ని తెలుగు
పదాలు, తెలుగు అప్పటికే పూర్తిగా పరిణతి చెందిన భాషగా ఉండినదనీ, ఎంత పరిణతి అంటే, అందులోని కొన్ని మాటలు వేరే భాషలోకి వెళ్ళగలిగేంత పరిణతి
చెందిన భాషగా శాతవాహనుల కాలంనాటికే ఉండినదనీ, పూజ్యులు కీ.శే.తిరుమల రామచంద్ర గారు తమ వ్యాసాలలో ఇప్పటికే నిరూపించి ఉన్నారు కాబట్టి!

అదలా ఉంచితే, “ఆంధ్రశ్చ బహువః” అనే మాట ఒకటి ఉంది. దీని అర్ధం ఆంధ్రులు పలువురు అని. అంటే, పలు జాతుల ప్రజలు కలిసి ఆంధ్రులు
అయ్యారని ఇది సూచిస్తుంది. ఇది నానుడి. ప్రజల నాలుకలపైనుంచి వచ్చిన మాట. దీనికి నిదర్శనాలు, ఆధారాలూ దొరకవు. తరం నుంచి తరానికి ఇలా
దిగుమతి అయిన జ్ఞానంలో నిజం బొత్తిగా ఉండదు అనుకోవడం సాహసమే అవుతుంది. ఈ పలు జాతుల ప్రజలలో తెలుగు మాతృ భాషగా కలిగిన తెలుగువాళ్ళూ
ఉండిఉండవచ్చు. కాదనటానికి లేదు. బలమైన, ప్రభావవంతమైన జాతి కావడం మూలాన పోనుపోను ఆంధ్రులంటే, తెలుగువాళ్ళన్నది స్థిరపడి పోయి
ఉంటుందనుకోవాలి.

తెలుగు మాట, పాట, పద్యం (5)

అచ్చ తెనుగు పద్యం

తెలుగు పద్య సాహిత్యంలో ‘అచ్చ తెనుగు’ అన్న మాటను మొదటి సారిగా వాడిన వ్యక్తి మూలఘటిక కేతన అని చెబుతారు. ఈయన తిక్కన మహాకవి సమకాలికుడు. తెలుగులో మొదటి కథాకావ్యానికి (దశకుమార చరిత్ర) శ్రీకారం చుట్టినవాడు కేతన. ‘కవిత చెప్పి’ తిక్కన మహాకవినే మెప్పించినవాడు ఈయన.  ఈయన చెప్పిన ఈ ‘అచ్చ తెనుగు’ అనే మాటకు ముందు, ఈ మాట ఏ అర్ధాన్నయితే సూచిస్తుందో అదే అర్ధంలో ‘జాను తెనుగు’, ‘దేశి’ అనే మాటలు వాడుకలో వుండేవి. ఈ మాటలను తమ పద్యాలలో చెప్పిన వారు ‘నన్నె చోడుడు’, పాలుకురికి సోమనాధుడు!

పేరుకి ఇన్ని మాటలున్నా, ఈ మాటలు ‘అచ్చ తెనుగు’ భాషా స్వరూపాన్ని అర్ధమయేలా చేయడంలో సఫలీకృతం కాలేకపోయాయన్న ఒక అభిప్రాయం, విజ్ఞుల మాట కూడా ఈ సందర్భంలో చెప్పుకోవాలి! భాషా స్వరూపం అర్ధం కావాలంటే, ఒక ఉదాహరణంతో చెప్పుకుంటే, కొంతలో కొంత స్ఫష్టత వచ్చి, సులభం అవుతుంది.

“పగలు సేయుచు వేడిమి మిగుల జగము
గ్రాచు జమునబ్బ మున్నీట గలిసె ననియొ
తొగ వెలందుక నగియె నమ్మగువ పెంపు
గని సయింపక తమ్మి మొగంబు మొగిచె.”

కూచిమంచి తిమ్మకవి రచించిన ‘అచ్చ తెలుగు రామాయణం’ కావ్యంలోనిది ఈ పద్యం. సూర్యాస్తమయాన్ని సుందరంగా వర్ణించే పద్యం! నాకయితే, ఈ పద్యంలోని మాటల పొందిక, brevity, గాథా సప్తశతిలోని గాథలను తలపుకు తెస్తుంది. మంచి భావంతో నిండి వున్న పద్యం! ఊహ original ది! నాకు తెలిసినంతవరకూ, ఏ ప్రాకృత గాథనుంచో, సంస్కృత శ్లోకంనుంచో ఎత్తుకొచ్చింది కాదు!

ఇప్పుడు, ఈ పద్య భావాన్ని కొంచెం విడమరచి చెప్పుకుంటే…

‘పగలు సేయుచు’ – పగలు సేయువాడు – దినకరుడు.
సందర్భం వచ్చింది గాబట్టి, ఇక్కడ, కొన్ని రకాలయిన సంస్కృత సమాసాలు అచ్చ తెలుగులోకి మారేటప్పుడు జరిగే మార్పులను గురించి కొంత వివరంగా చెప్పుకోవచ్చు. ఇలాంటి సందర్భాలలో సంస్కృత సమాసాలలోని ప్రత్యయాలకు బదులుగా తెలుగు సమాసాలలో వాడు, దొర, తపసి, జోదు…ఇత్యాది శబ్దాలు జతవుతాయి అని వ్యాకరణం. ఉదాహరణకి:

అచ్చ తెలుగులో ‘కప్పు కుత్తుక వాడు’ అనే సమాసం, సంస్కృతంలో ‘నీలకంఠ’ కు,
అచ్చ తెలుగులో ‘గిత్త తత్తడి వాడు’ అనే సమాసం, సంస్కృతంలో ‘వృషభ వాహన’ కు,
అచ్చ తెలుగులో ‘వెంట్రుక యడుగుల దొర’ అనే సమాసం, సంస్కృతంలో ‘రోమ పాద’ కు,
అచ్చ తెలుగులో ‘మనుబోతు కొమ్ము తపసి’ అనే సమాసం, సంస్కృతంలో ‘ఋష్యశృంగ’ కు,
అచ్చ తెలుగులో ‘పచ్చ వారువపు జోదు’ అనే సమాసం, సంస్కృతంలో ‘హరిదశ్వా’ కూ అనువాదాలని పెద్దల వివరణ. తెలుగులో వీటినే బహువ్రీహి సమాసాలుగా భావిస్తారని కూడా చెబుతారు, అర్ధంలో చివరన కలది, కలవాడు చేరతాయి కాబట్టి. (నల్లని కంఠము కలవాడు, ఎద్దును వాహనముగా కలవాడు…ఇత్యాదిగ).

నాకయితే తెలుగులో ఈ మాటలు, సంస్కృతంలో మాటలు ఎంత అందంగా కనిపిస్తాయో, తెలుగులోనూ అంతే అందంగా అనిపిస్తాయి. ఇలాంటివే ఇంకొన్ని సమాసాలు:

వలిగుబ్బలి రాచ కూతురు (హైమవతి – హిమవంతుని కూతురు, ‘వలిగుబ్బలి’ అంటే మంచుకొండ అని అర్ధం), పుట్ట బుట్టువు తపసి (వాల్మీకి – పుట్ట  నుంచి పుట్టిన తపస్వి), పదియరదముల దొర కొడుకు (దాశరధి – దశరధుని కుమారుడు) – ఇవన్నీ కూడా సంస్కృత శబ్దాలంత అందంగానే కనబడతాయి.

ఇక్కడితో ఇది ఆపి, అసలు పద్యానికొస్తే —

పగలు సేయుచు – పగటిని చేస్తూ, ఆ క్రమంలోనే; వేడికి మిగుల జగము గ్రాచు – వేడిమితో జగత్తునంతా వుడికించి ఇబ్బందికిలోను చేసే; యమునబ్బ – యముని తండ్రి (సూర్యుడు); మున్నీట – సముద్రములోనికి; కలిసె ననియొ – కలిసిపోయాడుగదా అని; తొగ వెలందుక – కలువ పూవు (అనే పడతి); నగియె – నవ్వింది; అమ్మగువ – ఆ కలువ సుందరి; పెంపు గని – సంతోషంతో వదనం పెద్దదవడం (కలువ వికసించడం అన్న భావం) చూసి; సయింపక – తాళ లేక; తమ్మి – తామర పూవు (అనే పడతి); మొగంబు మొగిచె – మొహం ముడుచుకుంది, చాటు చేసుకుంది.

సూర్యాస్తమయంతోనూ, చంద్రాగమనంతోనూ కలువలు వికసించడం అనేది ప్రకృతి ధర్మం. సూర్యాస్తమయంతో తామరలు వికసనం కొల్పోయినట్లయి, కళావిహీనంగా, ముడుచుకున్నట్లయిపోవడమూ ప్రకృతిధర్మమే! ఈ రెండు ధర్మాలనూ కలబోసి, ఒకే సందర్భానికి జతచేసి, హృద్యంగా చెప్పడం ఈ పద్యంలో జరిగింది.

నాకు ఈ పద్యాన్ని చదివినప్పుడల్లా, ఇంకొకటి కూడా అనిపిస్తుంది. పూజ్యులు రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణ శర్మ గారు, గాథా సప్తశతి లోని పద్యాలను తెలుగులోకి అనువదించడంలో ఈ పద్యాన్నే(సరిగ్గా ఈ పద్యాన్నే అని కాకుండా, ఇలాంటి పద్యాలనే) ఆదర్శంగా తీసుకున్నరేమో! అని. ఎందుకంటే, అందులోని చాలా పద్యాల నడక ఈ పద్యాన్నే పోలి వుంటుంది. ఉదాహరణకి:

“అడుగుదమ్ములందు బడివేడు పతివీపు
జిన్ని కొమరుడెక్కి చెలగి యాడ
అలుక యెంత తెగనిదయ్యును నిల్లాలి
మొగమునందు నవ్వు మొలచె నపుడు! ”                (శతకం 1 గాథ 11)

“ఎవని వదలిన జీవంబు నవసి చనునొ
యతని నపరాధినయ్యు నోదార్ప వలయు;
ఊరు గాలుచు బొలిపోవు చున్న గాని
యగ్గి నొల్లని వారెవ్వరతివ, చెపుమ?”         (శతకం 2, గాథ 63)

అందుండి అచ్చ తెలుగు మాటలలో వున్న ఇలాంటి రమ్యమైన పద్యాలను ఇంకా చాలానే ఉదాహరించవచ్చు!

ఆంధ్రనామ సంగ్రహం (3)

ఆంధ్రనామ సంగ్రహం – దేవవర్గు (3)

సీ. పక్కిడాల్వేలుపు పొక్కిలిపసిబిడ్డఁడంచతేజీనెక్కి యాడురౌతు,
మనెడు పొద్దులనొసళ్ళను వ్రాయు దేవర, చదువుల వేలుపు, జన్నిగట్టు,
తెలిదమ్మిగద్దియఁ గొలువుండురాయఁడు, నిక్కపుజగమేలు నేర్పుకాఁడు,
కడుపుబంగారు బొక్కసముఁజేసినమేటి, పోరోగిరము తిండిపోతుతండ్రి,

ఆ. నలువ,  తమ్మిచూలి, నలుమొగంబుల వేల్పు,
వేల్పు పెద్ద, పలుకు వెలఁది మగఁడు,
తాత, బమ్మ యన విధాత నామములొప్పు
(నఘవినాశ యీశ యభ్రకేశ.)

పక్కిడాలు= గరుడధ్వజం,  వేలుపు= దేవుఁడు,  పొక్కిలి= నాభి, పసిబిడ్డడు= చిన్న పిల్లవాడు – గరుడధ్వజుడైన విష్ణువు నాభినే జన్మస్థానముగా గలిగినవాడు, అంచ తేజీనెక్కి యాడు రౌతు — హంసను వాహనంగా చేసుకుని తిరిగేవాడు;

మనెడు ప్రొద్దుల నొసళ్ళను వ్రాయు దేవర — ఏంత జీవితకాలం జీవిస్తాడో ఆ సమాచారాన్ని (మానవుల) నొసళ్ళమీద వ్రాసే దేవుఁడు, చదువుల వేలుపు — (చదువులు= వేదాలు) వేదాలకు అధిపతి (బ్రహ్మ నాలుగు ముఖాలనుండి నాలుగు వేదాలు పుట్టాయని అంటారు గనుక), జన్నిగట్టు = యజ్ఞోపవీతాన్ని ధరించినవాడు;

తెలి తమ్మి గద్దియ కొలువుండు రాయుండు — తెల్లతామరను ఆసనంగా చేసుకుని కూర్చుని ఉండేవాడు, నిక్కపు జగమేలు నేర్పుకాడు — సత్యలోకాన్ని పరిపాలించే నేర్పుకలిగిన ప్రభువు;

కడుపు బంగారు బొక్కసము చేసిన మేటి — తన ఉదరాన్ని బంగారానికి నిలయంగా చేసిన ఉత్తముడు (బ్రహ్మకు హిరణ్యగర్భుడు అని పేరు) పోరోగిరము తిండిపోతు తండ్రి — (పోరు = తగవు,  ఓగిరము= అన్నము) తగవులాట అనే అన్నాన్ని ఆహారంగా కలిగిన నారదునుకి తండ్రి (నారదునికి కలహభోజనుడని పేరు గనుక);

నలువ — నలు = నాలుగు, వ = నోరు, నాలుగు నోరులు కలవాడు, తమ్మిచూలి = కమలము నుంచి పుట్టినవాడు, నలుమొగంబుల వేల్పు — నాలుగు ముఖముల దేవుఁడు;

వేల్పు పెద్ద– దేవతలలో పెద్దవాడు, పలుకు వెలది మగడు — మాటలకు దేవత అయిన సరస్వతికి మగడు;

తాత — పితామహుడు, బమ్మ (బ్రహ్మ శబ్దానికి వికృతి) అన — అన్నవి, విధాత నామము లొప్పు — బ్రహ్మ దేవునికి పేర్లుగా ఒప్పును.

 

 

ఆంధ్రనామ సంగ్రహం (2)

ఆంధ్రనామ సంగ్రహం – దేవవర్గు (2)

సీ. సోకుమూఁకల గొంగ, చుట్టుఁగైదువుజోదు, పచ్చవిల్తుని తండ్రి, లచ్చిమగఁడు,
పులుఁగుతత్తడి రౌతు, వలమురితాలుపు, వెన్నుఁడు, కఱివేల్పు, వెన్నదొంగ,
నునుగాడ్పుదిండి పానుపునఁ బండెడు మేటి, బమ్మదేవరతండ్రి, తమ్మికంటి,
పదివేసముల సామి, పసిఁడిపుట్టముదాల్చు, కఱ్ఱినెచ్చెలి, తరి గట్టుదారి,

తే. యాలకాపరి, వ్రేఁతల మేలువాఁడు
పాలకడలల్లుఁడును, బక్కి డాలుఱేఁడు
ఱేయుఁబవలును జేయుకందోయివాఁడు
మామమామన హరి యొప్పు (శ్రీమహేశ!).

సోకుమూకల గొంగ — (సోకుడు=రాక్షసుడు, సోకుటొజ్జ = రాక్షసుల గురువు, శుక్రాచార్యుడు) రాక్షస సమూహానికి (గొంగ =నిర్మూలనము చేయువాడు, శత్రువు) శత్రువు, చుట్టుకైదువు జోదు — (చుట్టు = గుండ్రని, కైదువు (కయిదువు) = ఆయుధము, జోధు = యోధుడు) సుదర్శనచక్రాన్ని ఆయుధంగా గలిగిన యోధుడు, పచ్చవిల్తుని తండ్రి — పచ్చని (చఱకుగడను) ఆయుధంగా గలిగిన మన్మధుని తండ్రి, లచ్చి మగడు — లక్ష్మీదేవికి భర్త;

పులుగుతత్తడి రౌతు — (పులుగు = పక్షి, తత్తడి = గుర్రము) గరుడుని వాహనంగా చేసుకుని సంచరించేవాడు, వలమురి తాలుపు — (వలను+మురి, వలను=వైపు, దిక్కు, పార్శ్వము, వల=కుడి, మురి=to turn, కుడివైపునుంచి ఎడమవైపుకు తిరుగుతూ ఏర్పడే శంఖం ‘that which has its volutes formed from right to left, the counch of Vishnu’ అని బ్రౌన్ నిఘంటువు) (పాంచజన్యము అనే పేరున్న) శంఖమును ధరించినవాడు, వెన్నుడు — విష్ణుశబ్దభవం, కఱివేల్పు– నల్లనిమేనిచాయ కలిగిన దేవుఁడు, వెన్నదొంగ;

నునుగాడ్పు తిండి పానుపున పండెడు మేటి– మెత్తటిగాలియే ఆహారమైన శేషుని తల్పంగా చేసుకుని పండుకుని ఉండే ఉత్తముడు, బమ్మదేవర తండ్రి– బ్రహ్మదేవునికి తండ్రి, తమ్మికంటి — (తమ్మి= పద్మము) పద్మములనుబోలిన కన్నులు కలవాడు;

పదివేసముల సామి– పది అవతారములను ఎత్తిన దేవుఁడు, పసిడిపుట్టముదాల్పు (పసిడి, పుట్టము =వస్త్రము) పీతాంబరుడు, కఱ్ఱినెచ్చెలి– (కఱ్ఱి = అర్జునుని ఒక పేరు) అర్జునునికి ముఖ్యమైన హితుడు;

తరిగట్టు ధారి– మంధరపర్వతాన్ని మోసినవాడు, ఆలకాపరి– (ఆవు, ఆవులు…ఆలు బహువచనం, ఆవుల కాపరి, ఆలకాపరి) పసువులమందను కాసినవాడు, వ్రేతల మేలువాడు –  (వ్రేత=గొల్ల పడతి, గోపిక) గోపికాస్త్రీల మేలును కాంక్షించినవాడు;

పాలకడలల్లుడు — లక్ష్మీదేవికి తండ్రియైన క్షీరసముద్రునికి అల్లుడు, పక్కి డాలు ఱేడు — (పక్కి.. పక్షి,  గరుడుడు) గరుడధ్వజము కల దేవుఁడు;

ఱేయుబవలును చేయు కందోయివాడు– రాత్రికి పగలుకు అధిపతులైన చంద్ర సూర్యులను తన రెండు కళ్ళుగా గలిగినవాడు;

మామమామ — మామకు మామ (లక్ష్మీదేవిని పెండ్లాడి నందువలన తనకు మామయైన సముద్రుని భార్య యైన గంగాదేవి వరసకు విష్ణువుకు కూతురు అవడం వలన తిరిగి విష్ణువు సముద్రునికి మామ అయ్యాడు కాబట్టి), (అ)న హరి యొప్పు — అనిన  ( ఈ పేళ్ళు, శ్రీ మహేశ్వరా)  విష్ణువుకు వొప్పుగా చెందుతాయి.

ఆంధ్రనామ సంగ్రహం (1)

నిఘంటు త్రయం

ఆంధ్రనామ సంగ్రహం, ఆంధ్రనామ శేషం, సాంబ నిఘంటువు – ఈ మూడూ పద్య రూపంలో పూర్వకవులు మనకు అందించిన నిఘంటువులు. ఆంధ్రనామ సంగ్రహాన్ని పైడిపాటి లక్ష్మణకవి, శేషాన్ని ఆడిడం సూరకవి రచించారు. సాంబ నిఘంటువు కస్తూరి రంగకవిచే రచించ బడింది.

తెలుగుభాషలోని తత్సమ, తత్భవ, దేశ్య, గ్రామ్య అనే నాలుగు విభాగాలైన పదాలలో  తత్భవ, దేశ్య పదాలు ఈ నిఘంటువులలోకి పద్యాల రూపంలో ఎక్కించబడ్డాయి.  ఈ పద్యాలను కంఠస్థం చేయడమంటే సగం ఆంధ్రభాషను కంఠస్థం చేయడమే! ఇప్పటి రోజులలో, కంఠస్థం మాట ఏలా ఉన్నా, కనీసం ఒకటి రెండు సార్లు చదువుకోగలిగినా, కొంతలో కొంతన్నా భాషపై, పదాల వ్యుత్పత్తిపై అవగాహన పెరుగుతుందన్న ఉద్దేశ్యంతో నేను చదువుతూ, , ఆ వెంటనే నోట్సులాగా రాసుకుంటూ పోతున్నవే ఈ టపాలు….

ఆంధ్రనామ సంగ్రహం (1)

ఐదువర్గాలుగా విభజింపబడింది. దేవవర్గు, మానవవర్గు, స్థావరవర్గు, తిర్యగ్వర్గు, నానార్థవర్గు అనేవి ఈ ఐదు.  దేవవర్గు లో దేవతల, వారికి సంబంధమైనవి చెప్పబడ్డాయి. ఈ విధంగానే మిగతావి.  తిర్యగ్ – పశుపక్షయాదులకు సంబంధించినవి. నానార్థ – అనేకార్థములైన పదాలను గూర్చి వివరణ.

దేవవర్గు (1)

సీ. ముక్కంటి, అరపది మోముల వేలుపు, మినుసిగదయ్యంబు, మిత్తిగొంగ
గట్టువిల్తుడు, గఱకంఠుడు, మిక్కిలి కంటి దేవర, బేసికంటి వేల్పు
వలిమలల్లుడు, మిన్నువాక తాలుపు, కొండవీటిజంగము, గుజ్జువేల్పు తండ్రి
వలరాజు సూడు, జక్కులఱేని చెలికాడు, బూచుల యెకిమీడు, పునుకతాల్పు

తే. విసపుమేతరి, జన్నంపు వేటకాడు
బుడుతనెలతాల్పు, వెలియాల పోతురౌతు,
తోలుదాలుపు, ముమ్మొనవాలు దాల్పు,
నాగ భవదాఖ్య లొప్పు (నంధక విపక్ష).

(ఇక్కడ ఒక మాట.  ఈ పద్యంలోనూ, ఇక ముందు రాబోయే పద్యాలలోనూ పదాల మధ్య కామాలు చదువుకోవడానికి సులభంగా ఉంటుందని నేనుంచినవి, అసలు పద్యాలలో కనబడవు).

మూడు నేత్రముల వాడు, (అర పది) ఐదు మొగముల వాడు — శివుడు పంచాననుడు. తొలుత బ్రహ్మకూడ పంచాననుడే. పంచ ముఖులైన ఇద్దరిలో తనను గుర్తుపట్టడానికి పార్వతి ఇబ్బందిని తొలగించే ప్రయత్నంలో భాగంగా బ్రహ్మ అయిదో ముఖాన్ని హరిస్తాడు శివుడు. అదే బ్రహ్మకపాలంగా శివుని చేతిలోని బిక్షాపాత్రగా మిగిలిందని పెద్దలు చెబుతారు — ఆకాశమును జుట్టుగా గలిగిన దేవుడు, (మిత్తి) మృత్యువునకు శత్రువు, (గట్టు) మేరుపర్వతాన్ని (విల్లు తు డు) దనుస్సుగా గలిగినవాడు, (కఱ) నల్లని కంఠముగలవాడు, (మిక్కిలి కన్ను, దేవర) ఎక్కువ నేత్రములు గల దేవుడు, (బేసి కన్ను, వేలుపు) మూడు కళ్ళ దేవుడు, (వలిమల =
మంచుకొండ, హిమాలయ పర్వతం) ఇక్కడ అర్థం హిమవంతుని అల్లుడు అని, (మిన్ను వాక తాలుపు) ఆకాశ గంగను శిరస్సున ధరించిన వాడు, (కొండ వీడు జంగము) కైలాస పర్వతాన్ని ఇల్లుగా గలిగిన భిక్షుకుడు, పొట్టివాడగు వినాయకునికి తండ్రి, (వలరాజు సూడు) మన్మథునికి విరోధి, (జక్కుల ఱేడు= యక్షుల రాజైన) కుబేరునికి మిత్రుడు, పిశాచములకు అధిపతి, బ్రహ్మకపాల ధారి, విషమును ఆరగించినవాడు, దక్షుని యజ్ఞాన్ని భజ్ఞం చేసిన వాడు, (బుడుత నెల) బాలచంద్రుని శిరస్సున ధరించినవాడు, (వెలి
యాలపోతు రౌతు) తెల్లని ఆబోతును ఎక్కి చరించువాడు, (తోలు దాలుపు) పులిచర్మం ధరించువాడు, (ముమ్మొన వాలు దాల్పు) త్రిశూలధారి, (నాగ) అనబడే ఇవి అన్నీ, అంధకాసురుని శత్రువైన, శివుడా!, నీ పేళ్ళుగా వొప్పును.

తెలుగు మాట, పాట, పద్యం (1)

వెయ్యేళ్ళుగా తెలుగులో లిఖిత సాహిత్యం వుంది.  అంతకు ముందు ఇంకా ఎన్ని వందల ఏళ్ళ నుంచో తెలుగులో ‘అలిఖిత’ (మౌఖిక సాహిత్యంగా ఇప్పుడు మనం చెప్పుకుంటున్న సాహిత్యాన్ని సూచించేదిగా ఈ పదం వాడుతున్నాను) సాహిత్యం ఉంది. అలిఖిత సాహిత్యానికి జనుల రసనయే వాహికయై అందులో ‘పస’ ఉన్న సాహిత్యమంతా తరం నుంచి తరానికి ప్రవహించి అందుబాటులోకి వచ్చింది. లిఖిత సాహిత్యం విషయంలో ఇలా జరగడానికి అవకాశం లేదు. లక్షణ గ్రంథాలూ, తెలుగు పూర్వ సాహిత్యంపై పెద్దల వ్యాసాలూ చదువుతుంటే, తెలుగులో లిఖిత సాహిత్యంలో ఈనాటికి దొరికి అందుబాటులోకి వొచ్చిన సాహిత్యం కంటే దొరకకుండా పోయిందే ఎక్కువేమో అన్న అనుమానం కలుగుతుంది.  శ్రీనాథుని శాలివాహన సప్తశతి లాంటివి ఇందుకు ఉదాహరణగా చెప్పుకోవచ్చు. స్వర్గీయ మానవల్లి కవిగారి పుణ్యమాని, నన్నిచొడుని కుమార సంభవం, వినుకొండ
వల్లభరాయుని క్రీడాభిరామం, త్రిపురాంతకుని త్రిపురాంతకోదాహరణం లాంటివి దొరికాయిగాని, లేకుంటే వాటినీ  ఈనాటికింకా మరుగునపడిపోయిన మాణిక్యాలుగానే చెప్పుకుంటూ ఉండేవాళ్ళం.

‘పాటకు సాహిత్య గౌరవాన్నిచ్చి తమిళులు పురాతన సాహిత్యం ఉన్నవాళ్ళయ్యారు, అది చేయక మనం
లేనివాళ్ళమయ్యాము’ అని స్వర్గీయ ఆరుద్ర గారు (మక్కికిమక్కి ఇవేమాటలు కాదు, ఈ అర్ధం వచ్చేట్లుగా మాత్రమే) అన్నట్లు, తెలుగు అలిఖిత (మౌఖిక) సాహిత్యంలోని పాటను కూడా సాహిత్యంగా పరిగణించి చూస్తే, తెలుగు సాహిత్యం వయసు ఎంత హీనంగా వేసుకున్నా ఇంకో వెయ్యేళ్ళ ముందుకు జరగక మానదు, హాలుని గాథాసప్తశతి కాలం నాటికే తెలుగు పరిపూర్ణమైన భాషగా వృధ్ధి చెంది ఉన్నదని చెప్పడానికి నిదర్శనాలు గాథాసప్తశతిలోనే ఉన్నాయి కాబట్టి. అంటే, తెలుగు మాటకు, పాటకు ఎంత హీనంగా వేసుకున్నా రెండు వేల ఏండ్లకుపైనే వయసుంటుండని చెప్పుకోవచ్చు. అయితే, ఇన్ని వేల ఏండ్ల క్రితం నాటి  తెలుగు మాట, పాటల తొలి నాళ్ల రూపాలు ఎలా వుండేవో తెలుసుకోవడం ఆసక్తి కరంగానే అనిపించినా, అది తెలుసుకోవడానికి
సరిపడా సామగ్రి లేకపోవడంవల్ల ఇనాటి వాటి రూపాలతో సరిపెట్టుకుని, అర్ధాన్ని ఆస్వాదించడం, ఆనందించడం మాత్రమే చేయగలం.

తెలుగు పాట పురాతన రూపాలలో ‘ఏల’ ఒకటి. ‘ఏల’ అనే మాటకు ‘శృగారపు పాట’ అని బ్రౌన్ నిఘంటువులో చెప్పిన అర్ధం. ఇదెలా ఉన్నా, ‘ఏలలు పెట్టి పాడడం’ అని పాలుకురికి సోమనాథుడు బసవపురాణంలో చెప్పిన మాట ఒకటి ఉన్నది. దీనికి ‘రెండేసి పాదములకో మూడేసి పాదములకో యొక సారి యే దేవునిపేరో రాగక్రమమున నుచ్చరించుచు జదువుట యేలలుపెట్టి చదువుట యై తోచుచున్నది’ అని పూజ్యులు దివాకర్ల వెంకటావధానిగారిచ్చిన వివరణ ( వారిదే ‘ప్రాజ్ఞన్నయ యుగము’ పుస్తకంలో). వారిచ్చిన వివరణలోని ‘చదువుట’ అనే మాటను ‘పాడుట’ గానే అర్ధంచేసుకోవచ్చు, ‘ఏలలు’ పాడుకోవడానికి ఉద్దేశ్యించినవే కాబట్టి.

“కానరాని యడవిలోన
వానలేని మడుగు నిండె,
వానలేని మడుగుమీదనూ, ఏగంటిలింగా,
మానరాని అగ్ని పొడమెరా.”

“ఆకులేని యడవిలోన
తోకలేని మృగముపుట్టె
తోకలేని మృగము కడుపునా, ఏగంటిలింగా,
ఈకలేని పక్షిపుట్టెరా.”

‘ఏగంటి వారి ఏల’ లలోనివి ఇవి రెండు ఏల పదాలు. పాడుకోవడానికే ఉద్దేశ్యించినవని చెప్పకనే తెలిసిపోతుంది.  మాటలతో వర్ణించి చెప్పలేని ఏదో మార్మికత ఈ ఏలలలో ఉన్నదని కూడా చెప్పకనే తెలిసిపోతుంది. ‘ఏగంటిలింగా’ అన్నది మూడవ పాదాతంలో తప్పనిసరిగా ఇవ్వబడిన reprieve… విశ్రాంతి. ఇది పాడుకోవడంలో ఏదో ఉపశమనం ఉంది.  అలసిపోయిన మనసుకు ఇందులోని ఉపశమనం ఎంతో హాయినిచ్చేదిగా అర్ధమవుతుంది. ఈ ఏలలను నిర్మాణం చేసిన మనిషెవరోగాని, అతడి మనసుకు మనిషి చిత్తంలోని రాగద్వేషాలు, వాటివలన పొందే కష్టనష్టాలపై సమగ్రమైన అవగాహన ఉందన్నదీ తెలిసిపోతుంది. ఇది దేనికో అనువాదమో, అనుకరణో అనుకోవడానికి వీలులేదు. ఇది అచ్చమైన తెలుగు ఊహ, తెలుగు ‘వాడి’ ఊహ!

‘ఏల’ పదం, తరువాత్తరువాత శిష్టసాహిత్యంలోనూ ప్రవేశించి కనిపిస్తుంది.  కందుకూరి రుద్రకవి రచించిన ‘సుగ్రీవ విజయం’ లోనివి ఈ క్రింద చూపిన ఏలలు ఇందుకు ఒక ఉదాహరణ:

“భాను వంశామూన బుట్టి
దానవాకామినిగొట్టి
పూని మఖము నిర్వహింపావా – ఓ రామచంద్ర
మౌనివరులు సమ్మతింపాగాన్.”

“రాతినాతిజేసి పూరా
రాతిచేతి విల్లు విరిచి
భూతలేంద్రూ లెల్లమెచ్చగా – ఓ రామచంద్ర
సీతనూ వీవాహ మాడావా.”

పాడుకోవడానికి అనువుగా ఉండేట్లుగా పై ఏలలోని కొన్ని హ్రస్వ పదాలు దీర్ఘాంతాలుగా చేయబడడం గమనించవచ్చు.ఇదిలా వుంచితే, తెలుగులో ‘ఓల’ అనే ఒక మాట ఉంది. ఈ మాటకు ‘జలక్రీడ’ అని బ్రౌన్ నిఘంటువు చెప్పిన అర్ధం. ‘ఓలలాడు’ అంటే నీళ్ళలో ఆడడం అన్న అర్ధం రూఢమై కనిపిస్తుంది. ఓల  అనే మాటకు a cry, shout అన్న అర్ధాలను కూడా బ్రౌన్ నిఘంటువు చూపింది. నీళ్ళలో ఆడుకునేటప్పుడు ఆనందంలో పెట్టే కేకలను ఓలలని చెప్పుకోవచ్చు. ఓలగంధము (జలక్రీడకు ముందు శరీరం మీద రాసుకునే పసుపు లేపనము), ఓలపాట అనే పదాలు ‘ఓల’ నుంచే పుట్టాయి. తెలుగు సినిమా పాటలో (జగదేకవీరుని కథలో) ఈ ‘ఓల’ పదమే ‘హల’ గా మారి కనిపిస్తుంది.

‘ఏల’, ‘ఓల’, ‘హల’ …ఈ మూడు పదాలకూ భాషా పరంగా ఏదైనా సంబంధం ఉన్నదో లేదో, ఉంటే దానికి సంబంధించిన వివరణ ఎలా ఇవ్వాలో నాకు తెలియదుగాని, ఈ మూడిటికీ ఉన్న ఒక్క ముఖ్యమైన సామాన్య లక్షణం, ఈ మూడు పదాలూ పాటకు సంబంధించినవిగానే ఉండడం అన్నది తేలికగానే తెలిసిపోతుంది.